Российское образование

 

Внеклассное мероприятие: «Звездный час».
Учитель: Билалова М.М.
 “Йондоҙло сәғәт” уйыны.
Сәхнәлә “Минең Ватаным” йыры
   Хәйерле көн, дуҫтар, хәйерле көн,
                                      Хәйерле көн йәше, ҡартына.
                                      Хәйерле көн килгән ҡунаҡтарға
                                      Хәйерле көн барыһы-барыһына.
 Хөрмәтле уҡыусылар,уҡытыусылар, килгән ҡунаҡтар! Һеҙҙе 2-се мәктәптә “Йондоҙло сәғәт” бәйгеһендә күреүебеҙгә бик   шатбыҙ.Әйҙәгеҙ, һеҙҙең рөхсәт менән, сәхнәбеҙ түренә бәйгебеҙҙең    сәбәпселәрен саҡырайыҡ. Улар: 6 класс уҡыусылары-
 Шулай итеп, “Йондоҙло сәғәт” уйынын башлайбыҙ! Уйын өс турҙан  һәм финалдан тора. Финалға иң күп мәрәй йыйған өс уҡыусы сығасаҡ. Һәр турҙан һуң иң әҙ мәрәй йыйған уҡыусылар төшөп ҡаласаҡ. Ә мәрәй йыйыу өсөн инде һорауҙарға дөрөҫ яуап биреү талап ителә. Уҡыусылар, һеҙҙең алдығыҙҙа һандар яҙылған табличкалар ята. Һеҙҙән ошо табличкалар ярҙамында бирелгән һорауға дөрөҫ яуап һайлап алыу талап ителә.
Һулар һауам, йәнгә дауам,
   Сыуаҡ,матур көнгенәм,
   Күңелдәргә йәйғор һуҙған
   Йор һәм сәсән телгенәм,
 1 тур. “Башҡортостан буйлап”
1. Шүлгәнташ мәмерйәһе Башҡортостандыңҡайһы районында урынлашҡан?
1) Ейәнсура районы;
2) Бөрйән районы;
3) Баймаҡ районы;
4) Ундай мәмерйә юҡ.
2. Башҡортостан картаһын ҡайһы шағир ҡайын япрағына оҡшата?
1) Назар Нәжми;
2) Рауил Бикбаев;
3) Мостай Кәрим;
4) бер кем дә оҡшатмай.
3. Башҡортостанда нисә район бар?
1) 61;       2) 48;
3) 53;       4) 54.
4. Башҡортостандың беренсе баш ҡалаһы?
1) Стәрлетамаҡ;    3) Өфө;
2) Темәс;                  4) Бөрө.
 5. Башҡортостандағы иң оҙон йылға?
1) Ҡариҙел;
2) Кама;
3) Дим;
4) Ағиҙел
2-се алып барыусы. Беренсе тур тамам. Һүҙҙе жюриға бирәйек.
Йыр “Минең ҡалам”
2 тур. “Нефтекамам-туған ҡалам”
Нефтекама, Нефтекама
Һин йәшлегем ҡалаһы.
Йәшәүемә, йәшнәүемә
Һинән илһам алаһы,
Һинән ут-моң алаһы.
1.Нефтекама ҡалаһына нисәнсе йылда нигеҙһалынған?
1)   1963
2)   1962
3)   1964
4)   1961
2.  Күрһәтелгән гербтарҙыңҡайһыныһы Нефтекама ҡалаһыныҡы?(слайдта 4 төрлө герб)
3. 2013 йыл беҙҙеңҡала үҙенең нисә йыллыҡ юбилейын билдәләй?
1) 45         3) 65
2) 50         4) 55
4. Ҡаланың 2-се һанлы мәктәбе нисәнсе йылда асылған?
1) 1961        3) 1963
2) 1962         4) ундай мәктәп юҡ
5.  Беренсе директоры кем булған?
1)                      3)
2)                       4)
1-се алып барыусы. 2-се тур тамам.
 Өсөнсө тур килеп етте – тик зирәктәр генәүтте.
Беҙ һеҙҙең менән уйыныбыҙҙың аҙағына ла яҡынлаштыҡ. Алда – финал.  Бер нисә минуттан беҙ “Йондоҙло сәғәт” уйынының еңеүсеһен билдәләйәсәкбеҙ.
. Өсөнсө турҙа еңеүселәрҙе финалға саҡырабыҙ.”Башҡортостан” һүҙенән кем күберәк һүҙ төҙөр. Исем һүҙ төркөмөнә ингән һүҙҙәр генә дөрөҫ яуапҡа һаналасаҡ. Бер минут ваҡыт бирелә.Ваҡыт китте.
БАШҠОРТОСТАН
. Шулай итеп,  “Йондоҙло сәғәт” уйыны тамам.
 
 
Төрлө халыҡ традицияларын  һәм йолаларын  өйрәнеү-толерантлылыҡты формалаштырыу нигеҙе
                                                                   Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы: Билалова М.М.
 Үҙ телен ҡәҙерләгән халыҡ ҡәҙерле була, ти халыҡ мәҡәле. Туған телен яҡшы белгән, шулай уҡ ысын мәғәнәһендә үҙ халҡының традицияларын, йолаларын, мәҙәниәтен ихтирам иткән кеше тәрбиә һәм әхлаҡ яғынан да айырылып тора. Милли традициялар тигәндә айырым бер милләттең үҙ ерлегендә барлыҡҡа килгән һәм быуындан-быуынға күсә килгән ғөрөф-ғәҙәттәрен, был милләт кешеләренең йәшәү рәүешен, үҙ-үҙен тотоу ҡағиҙәләрен, ҡараштарын күҙ алдында тотабыҙ.
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә халыҡ  традицияларын өйрәнеүгә ҙур урын бирелә. Был йолалар дәрес барышында уҡыусыларҙың интеллектуаль  һәм ижади эшмәкәрлегендә өйрәнелә. Ә В.Э.Штейнберг технологияһы элементтарын ҡулланыу теманы аңлатыуҙы, үҙләштереүҙе күпкә еңелләштерә, тема, уның айырым өлөштәре уҡыусыға ус төбөндәге кеүек күренә, бер бөтөн булып күҙ алдына баҫа. Ошо технология элементтарын ҡулланыуҙы  йола байрамдары миҫалында ҡарап үтәйек.
 -      Уҡыусылар, һеҙгә ошо моделде тәҡдим итәм. Уны тултырыу өсөн, һеҙгә нурҙарға исем бирергә кәрәк. Йомаҡты сисһәгеҙ, нурҙың исемен табырһығыҙ.
1. Бабайым килә һағынып,
Аҡ толобон ябынып. (ҡыш)
2. Аҡ юрғанын ташлай,
Һыртын күрһәтә башлай. (яҙ)
3. Йырсы ҡоштар ҡанат ҡағып
Йырын һуҙып торғанда
Йүгерә-йүгерә еләк йыйҙым
Уңышҡа бай урманда. (йәй)
1. Ҡырҙар буш ҡала
Ямғырҙар яуа,
Ерҙәр дымлана-
Был ҡайсаҡ була? (көҙ)
-      Ә  хәҙер моделгә ҡарап бөгөнгө теманы билдәләй алабыҙмы?
-      Шулай итеп бөгөн дәрестә йыл миҙгелдәре менән бәйле халыҡ йолалары менән танышасаҡбыҙ.
-      Мин һеҙгә “Билдәһенән билдәлә” тигән уйын тәҡдим итәм. Уйын барышында һеҙҙең халыҡ йолалары, байрамдары тураһында белемегеҙҙе лә тикшереп китербеҙ.
2. Был байрам кәкүк саҡыра башлағас, кәкүк емеше сыҡҡас, май башында үткәрелә. Ҡатын-ҡыҙҙар уйнап-йырлап күңел аса, бала-сағаһы менән тәбиғәт ҡосағында кинәнеп ял итә. Ниндәй байрам? (Кәкүк сәйе)
3. Йылы яҡтан ҡарғалар ҡайтып ер кибә башлағас үткәрелә торған байрам. Тәбиғәт ҡосағына сығып, бутҡа бешереп ашағандар, ҡарғаларҙы һыйлағандар. (Ҡарға бутҡаһы)
Ошо рәүешле модель нөктәләр билдәләп тултырыла,  һуңынан
һығымта яһала.
-      Тимәк, ниндәй байрамдар менән таныштыҡ? Яҙ көнө ниндәй байрамдар үткәргәндәр? Йәйге байрамдарҙы һанап китегеҙ. Көҙ ниндәй байрамдар үткәрелгән? Ҡышҡы байрамдарҙы күрһәтегеҙ.
Бындай моделдәр төҙөү дәрес материалын бер ергә туплай һәм уларҙы бер юлы күрергә мөмкинлек бирә, ваҡытты экономиялай, төрлө дәрестәрҙә (яңы тема аңлатҡанда, нығытыу, ҡабатлау дәрестәрендә) уңышлы ҡулланып була.
Уйын технологияһы уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уята, уларҙы активлаштыра,  эшкә  дәртләндерә.
Башҡортостан – күп милләтле республика. Шуға күрә уҡыусыларҙа үҙ теленә, традицияларына, мәҙәниәтенә һөйөү тәрбиәләү генә аҙ. Мәҙәниәт-ара компетентлы, толерантлы, төрлө милләт, мәҙәниәт вәкилдәре менән еңел аралаша алыусы шәхес тәрбиәләү- көнүҙәк мәсьәләләрҙең береһе. Ошоноң менән бәйле башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен этнолингвокультурологик нигеҙҙә ойоштороу кәрәклеге килеп баҫа.
Эҙләнеү-тикшеренеү эше  һәр уҡыусының индивидуаль эшмәкәрлеген генә түгел, төркөмдәрҙә эшләүҙе лә күҙ уңында тота.  Йола байрамдары темаһын өйрәнгәндә  уҡыусыларҙы беҙҙең регионда йәшәүсе башҡа милләт халыҡтарының  да традициялары менән таныштырыу маҡсатында  төркөмдәрҙә эш тәҡдим ителә:
1-се төркөм- башҡорт халҡының йола байрамдарын ;
2-се төркөм- рус халҡының йола байрамдарын;
3-сө төркөм- татар халҡының йола байрамдарын;
4-се төркөм- мари халҡының йола байрамдарын өйрәнә.
Киләһе дәрестә  уҡыусылар үҙҙәренең эштәрен яҡлап сығыш яһай. Мәҫәлән:
Беҙ башҡорт халҡының йола байрамдарын тикшерҙек. Башҡорт  халҡы  традицион байрамдарға бик бай. Улар беҙгә халыҡтың рухын, йолаларының үҙенсәлеген еткерә. Был байрамдар күп осраҡта  тәбиғәттәге  үҙгәрештәр һәм халыҡтың хеҙмәт календары менән бәйләнгән. Уларға Һабантуй, Кәкүк сәйе, Ҡарға бутҡаһы, Йыйын,Ҡаҙ өмәһе  кеүек байрамдар ҡарай.
Башҡорт халҡының Йыйынына туҡталып үтәйек. Борон-борондан халыҡ йыйылып ил алдында торған мөһим һорауҙарҙы хәл иткән, алдағы көндәргә план ҡорғандар. Һуңынан уйнап-көлөп, ҡурай уйнап күңел асҡандар. Батырҙар майҙанда көс һанашҡан. Бөгөн дә йыйындар үткәрелеп тора. Уларҙың иң сағыуҙарының береһе милли батырыбыҙға арналған салауат йыйыны.
Был тикшеренеүебеҙҙе беҙ  координаталар яҫылығында күрһәттек.
Башҡорт халҡының йолалары тәбиғәтте яҡларға һәм һаҡларға, хеҙмәт һөйөргә, ерҙе, илде яратырға, батырҙарҙы хөрмәт итергә өйрәтә тигән һығымтаға килдек.
Һәр төркөм үҙенең сығышынан һуң һығымта яһай. Был һығымталар бер-береһенә ауаздаш, сөнки халыҡ байрамдары – ниндәй  милләттеке булыуына ҡарамаҫтан, уҡыусыларҙа хеҙмәткә, ергә  һөйөү, тәбиғәткә һаҡсыл  ҡараш, үҙ халҡың менен ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләй. Был халыҡ йолаларының уртаҡ һыҙаты, һәм ул  координаталар яҫылығында ҡыҙыл  һыҙыҡ булып үтә.
Дәрестә эҙләнеү-тикшеренеү технологияһын ҡулланыу- уҡыусыла үҙаллылыҡ тәрбиәләй, эҙләнергә мәжбүр итә. Координаталар яҫылығы формаһындағы логик-мәғәнәүи модель (ЛММ)төҙөү – проект технологияһының бер төрө. Унда мәғлүмәт схема рәүешендә тәҡдим ителә.
“Башҡорт, тау буйлап барһа, тау тураһында, йылға буйлап барһа, йылға тураһында йырлай. Ағасты һылыу ҡыҙ менән сағыштыра, ҡырҙағы сәскәләрҙе уның күҙҙәре менән күлдәгенең төҫө менән сағыштыра”, тип яҙған күренекле рус ғалимы Руф Гаврилович Игнатьев. Эйе, башҡорт моңло халыҡ. Йырҙары, моңдары бик күп уның: оҙон көй, ҡыҫҡа көй, бәйет, мөнәжәт, ҡобайыр, сеңләү, таҡмаҡтар. Улар мәктәп программаһына ла индерелгән. Халыҡ байрамдары темаһын дауам итеп, уларҙың айырылғыһыҙ өлөшө булған “түңәрәк таҡмаҡтары”на туҡталып китергә теләйем.
   Әлиләү генәйем,
   Бәлиләү генәйем.
   Әсмәбикә тыпырлатып
   Баҫып килә генәйем.
   Иртә лә кил, кис тә кил,
   Тәҙрәмде сирт тә кил.
   Сиртеүеңдән танырмын да,
   Ҡаршы сығып алырмын.
 -      Был йырҙы нисек йырлар инегеҙ? (төрлө хәрәкәттәр яһап, түңәрәктә әйләнеп)
-      Эйе, был түңәрәк таҡмағы. Ә түңәрәк таҡмаҡтарын бер ваҡытта ла йыр өсөн генә башҡармағандар, мотлаҡ хәрәкәт ҡушып йырлағандар.
-      Түңәрәк таҡмаҡтарын рус теленә нисек тәржемә итерһегеҙ?
-      Хороводная песня.
-      Был ҡушма һүҙ, ниндәй һүҙҙәрҙән яһалған? (хор и водить – водить и петь) Йәғни, йырлап түңәрәктә әйләнеү тигәнде аңлата. Әйҙәгеҙ беҙ ҙә түңәрәккә торайыҡ һәм рус халҡының  “Во поле береза стояла” йырын башҡарып ял итеп алайыҡ.
Боронғо замандарҙа түңәрәктә көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай, көньяҡ аша әйләнгәндәр. Ни өсөн? (Ҡояшты ҡабатлағандар, нығыраҡ йылытһын, яҡтыртһын тип теләгәндәр)
-      Әйтегеҙ әле, уҡыусылар, ҡояш һеҙҙең өсөн нимә ул?
Схема төҙөү:
                                            
                 Иң ҙур йондоҙ                               Яҡтылыҡ биреүсе                            
 
  Йылылыҡ биреүсе                                                     Әсәй                                                
 
Тормош сығанағы
Был һеҙҙең фекрегеҙ булды.  Ә ата-бабаларыбыҙ өсөн нимә булды икән ул ҡояш?
Тарихҡа байҡау:
Игенселек- ҡояшҡа ҡарап иген сәскәндәр – ҡояшҡа ҡарап уны урғандар -  мул уңыш теләп ҡояшҡа мөрәжәғәт иткәндәр – байрамдар үткәргәндәр (Ҡышҡы нардуған байрамы -  иң оҙон төн, иң ҡыҫҡа көндө билдәләү; Йәйге нардуған – иң оҙон көн һәм иң ҡыҫҡа төн, тәбиғәтте аяу байрамы; Науруз байрамы (рус халҡында масленица)- яҙ көнө көн менән төн тиңләшеүен; Сөмбөлә байрамы – көҙ көн менән төн тиңләшеүен билдәләй).
-      Тимәк , ата-бабаларыбыҙ өсөн ҡояш нимә булған?  Йәшәү сығанағы.
                                                           Йәшәү сығанағы
Иң ҙур йондоҙ                                                           Яҡтылыҡ биреүсе                           
 
 
 
 
 
  Йылылыҡ биреүсе                                                     Әсәй                                                
 
 
 
 
 
Бөтә тереклектең башы
-      Шулай итеп, боронғо йырҙар, бейеү хәрәкәттәре, йола байрамдары нимә менән тығыҙ бәйләнгән? (Тәбиғәт)
Шулай итеп, яңы тема өйрәнгәндә терәк схема  төҙөү уҡыусыға теманы еңел үҙләштерегә, һуңынан ҡабатларға, иҫкә төшөрөргә ярҙам итә.  Ҡыҫҡа йырҙар, таҡмаҡтар темаһын   ошо рәүешле өйрәнеү, беренсенән, халыҡтың уйын-йыр таҡмаҡтары менән таныштыра, икенсенән, күрше халыҡтарҙың мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныу уята, өсөнсөнән, экологик тәрбиә бирә. Был схемалар буйынса уҡыусылар үҙҙәренең эҙләнеү эштәрен үткәрәләр,шулай итеп терәк схемалар проект эштәре башҡарғанда ярҙамсы булып тора.
Әйтелгәндәргә кире ҡайтып, тағы ла бер тапҡыр башҡорт халҡының йыл миҙгелдәре менән бәйле байрамдарына күҙ һалайыҡ.
-      Ниндәй байрамды беҙҙең региондың милләт-ара байрамы тип атарға мөмкин? (Һабантуй)  Ысынлап та һабантуй байрамы хәҙер милләт –ара, хатта халыҡ-ара байрамға әйләнеп бара. Дәрестәрҙә беҙ уҡыусылар менән синквейндар яҙабыҙ.
Синквейн - биш юллыҡ шиғыр. Ул бер нисә һүҙ менән дәрестә алынған мәғлүмәтте, үҙеңдең тойғоларыңды асып һалырға, теге йәки был әйбергә ҡарата үҙ фекереңде белдерергә ярҙам итә.
-      Хәҙер һеҙгә лә халыҡ байрамдары темаһын йомғаҡлап ошо эште тәҡдим итәм.
1. Исем
2. Ике аныҡлаусы
3. Өс ҡылым
4. Дүрт һүҙҙән торған һөйләм
5. Тәүге юлдағы исемгә синоним.
(Бер нисә синквейн тыңлау,  слайдта уҡыусыларҙың эштәрен күрһәтеү)
Ҡарға бутҡаһы
Ҡояшлы, мәрхәмәтле
Һыйлай, һаулыҡ теләй, байлыҡ теләй
Бар тәбиғәт йоҡонан уяна
Байрам!
 
 Һабантуй
 Күңелле, тантаналы
Рухландыра, шатландыра, ҡанатландыра
Был бөтә халыҡ байрам
 Йола.
Башҡортостан – дуҫлыҡ иле. Эйе, республикабыҙҙа төрлө милләт вәкилдәре дуҫ һәм татыу йәшәй. Үрҙә ҡарап киткәнсә, һәр милләттең йолаһы, традициялары, йырҙары, бейеүҙәре бар һәм улар йәш быуынды тәрбиәләүҙә ҙур әһәмиәткә эйә.Был  мираҫты  бәйләнешле өйрәнгәндә бала этнокультурологик яҡтан үҫә, әкренләп үҙ этносының үҙенсәлектәрен, башҡа халыҡтар менән уртаҡ һәм айырым һыҙаттарын төшөнә.  Ошо юҫыҡта эш алып барыу, ата-бабаларыбыҙҙан изге ҡомартҡы булып ҡалған рухи хазинабыҙҙы һәр баланың күңеленә һеңдереү мәҙәниәт-ара компетентлы, толерантлы шәхес тәрбиәләүҙә үҙенең ыңғай һөҙөмтәһен бирәсәк.
 
Формирование межкультурной компетенции при изучении устного народного творчества на  уроках марийского языка и литературы
 Одним из актуальных направлений образования является проблема формирования межкультурной компетенции учащихся, воспитание толерантной личности способной строить диалог с представителями различных конфессий, культур.
А это предполагает:
- Воспитание у детей уважения к своей и другой культуре, открытости для других культур и чувствительности к восприятию привычного и непривычного;

- Формирование у детей положительного отношения и готовности к общению на новом для них языке

- Понимание чужого образа жизни, чтобы у детей не выработались ложные стереотипы в восприятии другой культуры;

Процесс формирования межкультурной компетенции оказывает
огромное воспитательное воздействие на личность ребёнка.
Только непрерывная и систематическая и целенаправленная работа как в урочное, так и внеурочное время даёт свои результаты.
Основными же средствами при этом являются фольклор народов региона, их музыка, песни и танцы, обычаи и обряды, традиции, национальная одежда и другие.
Сегодня я хочу представить вам некоторые формы и методы работы по формированию межкультурной компетенции при изучении устного народного творчества путём сопоставления с творчеством народов нашего региона.
Одну из центральных мест среди жанров устного народного творчества занимают пословицы - мудрые поучительные изречения, или по-другому мысли, проверенные житейским опытом, вековыми жизненными наблюдениями многих поколений. Недаром русский народ называет пословицу народной мудростью, татарский и башкирский народ называет народным словом, слово древних (халык сузе, боронголык сузе), марийский народ словом старых (тошто ен мут).
Если в начальных классах более эффективным методом работы с пословицами для формирования межкультурной компетенции является метод сравнения, сопоставления, то в более старших классах можно уже предложить и исследовательский метод. Формы работы могут быть самыми разнообразными. Сейчас приведу два примера. Например, знакомлю с марийской пословицей.
ЭРКЫНЕЛШЕПАШАЛАНШУЭШ.
• После прочтения   и объяснения значения пословицы, провожу работу в
группах. Каждая из которой получает набор пословиц.
1-я группа - пословицы   татарского народа
Один день весны кормит целый год.
Старание принесёт счастье, а лень заставит умереть от голода.
У кого есть работа, у того есть еда.
У работы каша вкусная.
Кто рано встаёт, у того всё есть.
2-я группа - пословицы    башкирского народа
От бездельника и бог отрекается. Кто рано встаёт, тот и ест и пьёт. Кто не спит- с добычей будет. Работающий человек добро добудет. Кто не работает, тот не ест.
3-я группа - пословицы   русского народа
Кто рано встаёт, тому бог даёт.
Кто не работает, тот не ест.
Не ленись с плужком, будешь с пирожком.
Не потрудиться, так и хлеба не добиться.
Весенний день год кормит.
Ребята находят пословицу, идентичную той, с которой мы работаем. Кторановстаёт, утоговсёесть - татарскаяпословица       Кторановстаёт, тотиестипьёт - башкирскаяпословица Кторановстаёт, томубогдаёт - русскаяпословица
Все они похожи тем, что во всех этих пословицах говорится о человеке, который рано встаёт,   успевает сделать все свои дела с божьей помощью и у него всё есть: и еда, и одежда и жильё.
Сейчас представлю вашему вниманию следующую   форму работы, во время которой попрошу вас, уважаемые коллеги, побыть в роли моих учеников. Перед вам   зашифрованы пословицы башкирского и марийского народов. Нужно расшифровать их и объяснить значение.
НДАОРБОРДОУТВААВЖСАЕЕГТДДАОВБЦРЕОНТЕУ Народ уважает доброту - марийская пословица Доброта всегда в цене - башкирская пословица.
-Вспомните, пожалуйста, русскую пословицу с таким же значением. Жизнь дана на добрые дела. Доброе дело без награды не остаётся.
Таким образом, сравнительно-сопоставительный метод при знакомстве с пословицами помогает активизировать учащихся, повышать мотивацию к дальнейшей исследовательской деятельности, которой они занимаются во внеурочное время.
На уроках старших классах я предлагаю провести исследования на тему «Сравнение марийских и башкирских пословиц», «Сравнение марийских и удмуртских пословиц», итогом которой является составление сборников пословиц на определённую тематику. Ребята делают вывод, что сходство пословиц родственных и неродственных народов обусловлено в одних случаях генетическими связями, в других - проявлением общих
типологических закономерностей, вызванных с одинаковыми условиями проживания, совместного развития.
Благодатным материалом для изучения обычаев, традиций, культуры народов служат сказки. Они является национальным наследием каждого народа. Очень часто в работе со сказками использую метод проектов. Например, проект «Создание сборника иллюстраций марийских народных сказок» или проект «Инсценирование марийской народной сказки».
При работе над проектами ребята изучают быт, обычаи, национальные костюмы того народа, какому народу относится данная сказка. Результаты проектов использую и на последующих уроках. Например, таким образом, ребята подготовили проект «Инсценировка марийской народной сказки «Тумна тум-тум»», который представляют на уроке. Я прошу сравнить марийскую народную сказку «Тумна тум-тум » башкирскую народной сказку «Лиса и сорока». Что я предлагаю сделать и вам. И так, марийская народная сказка «Тумна тум -тум». ( Звучит марийская народная колыбельная). (Инсценирование)
-   А теперь послушайте башкирскую народную сказку «Лиса и сорока» и
скажите, в чём сходство и в чём различие этих сказок?
-   В сказках каждого народа добро побеждает зло. Люди разной
национальности ценят в людях такие качества, как ум. Доброта,
отзывчивость, сострадание, и так далее.
Таким образом, путём сопоставления, сравнения сказок ребята приобщаются не только к своей культуре, но и культуре других народов.
Во время инсценирования сказки прозвучала колыбельная песня марийского народа. Я предлагаю вам прослушать колыбельные башкирского и русского народов. Прослушайте, пожалуйста, колыбельную русского народа и определите, что общего между тремя колыбельными?
Звучит музыка. Учителя дают ответ.
Да, колыбельные у всех народов имеют общую тему - пожелания ребёнку вырасти добрым молодцем, красавицей искусницей, жить в труде и найти счастье в семье.
Таким образом, на уроках марийского языка мы изучаем и другие народные песни и загадки, потешки и считалки, скороговорки и легенды. Путём сравнения выявляем общие характерные черты творчества народов нашего региона. Такая работа взаимообогащает, приобщает к культуре народов Республики Башкортостан, воспитывает взаимоуважение, взаимопонимание, уважительное отношение к культуре народов республики.
И так, ребята приходят к выводу, что культура разных народов имеет одинаковое жизненное содержание, одинаковые ценностные и нравственные ориентиры (происходит взаимопроникновение культур, развивающихся рядом), но в то, же время культурное наследие любого народа по-своему красиво, самобытно, неповторимо, к нему нужно относиться бережно. Чего, я, всем нам желаю.
 
  Открытый урок на тему: Рашит Султангареев «Вкус Хлеба».
 Учитель: Шаисламова А.Р.
  Класс: 6абв
 Тема: Рәшит Солтангәрәевтың “Эшләп ашаһаң” әҫәре буйынса                                                                
           Кластан тыш уҡыу дәресе.
Маҡсат: Автор тураһында ҡыҫҡаса белешмә биреү, әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен асыу, әҫәрҙе анализлау күнекмәләре биреү, китап уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу, хеҙмәт яратырға, икмәкте ң ҡәҙерен белергә өйрәтеү, һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: синыфтан тыш уҡыу китабы, һүҙлек, компьютор, слайдтар, рәсемдәр.
Дәрес барышы
I.      Психологик инеш.
-      Ҡыңғырау шылтырағас
Урындарға ултырҙыҡ
Әҙерләндек, тынысландыҡ
Һәм дәресте башланыҡ.
-      Һаумыһығыҙ, уҡыусылар! Кәйефтәрегеҙ нисек? 
II.   Дикция өҫтөндә эш.
-      Тышҡа ҡарағыҙәле, нимә күрәһегеҙ? Ниндәй матур миҙгел был?
-      Ҡыш  миҙгеле.
-      Әйҙәгеҙәле, ҡышты тәбрикләп һәм бер-беребеҙҙе ҡыш миҙгеленең ошо илаһи бер көнө менән ҡотлап йырлап алайыҡ.
( артикуляцион күненегеү үткәреү маҡсатында “Тышта ҡар яуа” йырының бер куплеты һәм ҡушымтаһы башҡарыла)
III.             Маҡсатҡа сығыу
-      Телдәребеҙҙе яҙып, тындарыбыҙҙы асып, кәйефтәребеҙҙе тағы ла күтәреберәк ебәрҙек, ә хәҙер эшебеҙҙе дауам итәйек.
(Мониторға слайд сыға. Слайдта ребус)
-      Уҡыусылар, иғтибар менән бында ҡарағыҙ әле. Нимә күрәһегеҙ ?
-      Был ребус
-       Был ребус ябай ғыны түгел, ә серле. Әйҙәгеҙ әле серен бергәләп сисәйек. Әгәрҙә һеҙ ошо ребусты сисһәгеҙ, бөгөнгө дәрестең темаһын билдәләй алырһығыҙ.
-      Рәшит Солтангәрәйев. 1935- 2000. (слайд сыға)
-      Күренекле башҡорт яҙыусыһы Рәшит Солтангәрәйев 1935 йылдың 25декабрендә Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Таймаҫ ауылында тыуған.
-      Уның беренсе китабы “Тыуған йорт” тип атала, ул 1968 йылда баҫылып сыға.
-      Ә һеҙгә уның ниндәй әҫәрҙәре таныш?
-      Өйҙә, беҙ үҙ аллы Рәшит Солтангәрәевтың  “Эшләп ашаһаң” әҫәрен уҡыныҡ.
-      Ә хәҙер һеҙҙең әҫәрҙең йөкмәткеһен ни тиклем яҡшы белеүгеҙҙе ошо тест һорауҙары аша тикшереп үтәсәкбеҙ. Һеҙҙең алдығыҙҙа тест һорауҙары бирелгән, һеҙ уларға яуап бирергә тейеш буласаҡһығыҙ һәм артабан һеҙҙең һәр берегеҙгә баһа ҡуйыласаҡ.
-      Уҡыусылар, автор бик күп фразеологизмдар ҡулланып әҫәрҙең йөкмәткеһен байытып ебәргән, улар был хикәйәне ҡыҙыҡлыраҡ, уҡымлыраҡ итәләр. Ә хәҙер беҙһеҙҙең менән ошо фразеологизмдар менән эш алап барасаҡбыҙ. Таҡтала һәм һеҙҙең алдығыҙҙа фразеологизмдар бирелгән,һәм һеҙ ошо фразеологизмдарға мәғәнәһе яғынан тура килгән һүҙҙе табып, уҡтар менән күрһәтергә тейешһегеҙ, һәм беҙһеҙҙең менән тикшереп утәсәкбеҙ.
-      Уҡыусылар,әҫәрҙәһеҙҙеңөсөн яңы һүҙҙәо осрай,әйҙәгеҙ беҙ ошо һүҙҙәр менән танышып үтәйек.
Һүҙлек эше
ҡуҙ – усаҡ янып бөткәндән һуңҡалған күмерҙәр,
шөкәрә – кипкән икмәк, сохари
ылау – ат менән йөк ташыу
тәләфләү – ҡәҙерһеҙләү.
Афарин! Уҡыусылар,бөгөн танышҡан яңы һүҙҙәрҙҙе һәм фразеологизмдарҙы ҡулланып,артабан һеҙ дәрестәрҙә матур итеп һөйләмдәр төҙөй аласаҡһығыҙ.
IV.            Ә хәҙер уҡыусылар беҙһеҙҙең менән әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса эш алып барасаҡбыҙһәм дәрес аҙағында һеҙ төп геройҙың характер һыҙаттарын билдәләргә тейеш буласаҡһығыҙ. Уҡыусылар, яуаптарға ҡул күтәреп, матур  яуап бирегеҙ.
-      Был әҫәрҙең төп геройҙары кемдәр?
-      Айрат, апайы Фәниә, уларҙыңәсәләре.
-      Айрат менән апайы араһында ни өсөн бәхәс ҡуба?
-      Айрат икмәк һынығы ҡалдырған була. Ул икмәк һорап ингәс, апайы уға шул һыныҡты ашатмаҡ була.
-      Уларҙың бәхәсен кем туҡтата?
-      Айрат менән апайының бәхәсен әсәләре туҡтата.
-      Әсә ниндәй ваҡытты иҫкә төшөрә? Әйҙәгеҙ ошо турала текстан табып уҡып китәйек әле.
-      (Яуапты текстан уҡыйҙар)
-      Ни өсөн балаларҙыңәсәләре тап ошо ваҡытты иҫкә ала тип уйлайһығыҙ?
-      Сөнки был ваҡытта аслыҡ булған, кешеләр икмәккә туймағандар, төрлө үләндәр, хатта серегән картуф ашарға мәжбүр булғандар.
-      ӘсәнеңҺуғыш ваҡытын һөйләүе Айратҡа оҡшаймы?
-      Юҡ, оҡшамай. Уның быға асыуы килә.
-      Ғаиләнең баҡсаға йыйыныуы, Айраттың беренсе тапҡыр баҡсаға барыуы тураһында һөйләп китәйек әле. Уны баҡсаға барырға, эшкә нимә мәжбүр итә?
-      Ул башта барырға теләмәй. (Һөйләп кителә)
-      Ни өсөн ул бер аҙҙан түтәл яһарға тотоноп китәһәм түтәленә нимә сәсә?
-      Уны тағы апаһы үсекләй башлай, кухарь тип ирештерә
-      Ашарға ултырыр ваҡыт еткәс,  ниндәй ваҡиға була, кем шул турала һөйләп китергә теләй?
-      Апайы Айратҡа, баяғы һыныҡты бирә, “башҡа аҙыҡ алып килмәнек”, - ти. Малай ҡомпоҙланып ашап бөтә. Аҙаҡ әсә ашамлыҡтар сығарғас, малайҙың асыуы килә.
-      Был ваҡиға Айраттың ниндәй характер һыҙатын аса?
-      Ул ҡомһоҙ, нәфселе, башҡалар тураһында уйлай белмәй.
-      Ә апайы Фәниә тураһында нимәәйтерһегеҙ?
-      Ул тапҡыр һәм хәйләкәр.
-      Ашап алғас, әсәләре балаларға ниндәй хикәйәт һөйләй?
-      (хикәйәтте һөйләйҙәр)
-      Нисек уйлайһығыҙ, был хикәйәтте ул ниндәй маҡсат менән һөйләй?
-      Балаларҙы икмәкте ҡәҙерләргә өндәй
-      Малайҙың икенсе юлы баҡсаға барыуы тураһында нимәәйтерһегеҙ?
-      Ни өсөн ул үҙенеңһуғандарын өҙҙөрөргә теләмәй?
-      Үҙе үҫтергәнгә уларҙы ҡыҙғана
-      Әсә уның был эшенәҡарап ниндәй һығымта яһай?
-      Ысынлап та, кешене хеҙмәт үҙгәртә, тәрбиәләй шул.  Бөгөнгө геройыбыҙ Айрат та бәлки үҙе эшләп ҡарап, хеҙмәтенең тәүге емештәрен татымаһа, бер ҡасан да башҡа кешеләрҙең хеҙмәтен баһалай алмаҫһәм ҡәҙерен дә белмәҫ ине.
Рефлексия

Уҡыусылар, тәмле йомро икмәк беҙҙең табынға килеп ултырғансы урау –урау юлдар үтеүе, күп кешеләрҙең уны етештереүҙә хеҙмәт ҡуйыуы тураһында һеҙ, әлбәттә, беләһегеҙ. Әйҙәгеҙәле ошо турала иҫкә төшөрөп үтәйек.

( слайдтар сыға)
-      Ни өсөн “Икмәк – бөтә нимәгә баш” тиҙәр икән?
-      Сөнки икмәк йәшәү сығанағы, унан да ҙурыраҡ, ҡәҙерлерәк ризыҡ юҡ
-      Икмәк үҫтереүҙә, етештереүҙә кемдәр ҡатнаша?
(слайдтар сыға)
-      Тракторсы ер һөрә, эшкәртә, орлоҡ сәсә
-      Иген үҫкәс, комбайнер урып, һуғып ала, шоферҙар элеваторҙарға ташый.
-      Унда икмәкте киптерәләр, иләйҙәр ҙә тирмәнгә оҙаталар
-      Тирмәнселәр игендән он тарта
-      Икмәк бешереүсе апайҙар, ағайҙар күпереп торған икмәк һәм башҡа бик күп тәмле ризыҡтар бешерәләр
-      Был хеҙмәт эйәләре Айраттың икмәкте тәләфләүен күрһә ни эшләр ине икән?
-      Үпкәләрҙәр, асыуланырҙар ине.
-      Оло быуын кешеләре, өйҙәрегеҙҙәге олатай, өләсәйҙәрегеҙ был хаҡта нимә тиҙәр, ишеткәнегеҙ бармы?
-      Икмәк валсығын төшөрмә, алла һуғыр тиҙәр.
-      Дөрөҫ, һәм улар хаҡлы ла. Юҡҡа ғына беҙ уларҙы өйөбөҙҙеңҡото, ғаиләбеҙҙең йәме тимәйбеҙ. Улар беҙҙе, ейәндәрен, һәр саҡ яҡшылыҡҡа өйрәтәләр.
-      Ә хәҙер, был рәсемдәргәҡарағыҙҙа, миңә ошо һүрәтте тасуирлаған өҙөктө табып уҡып күрһәтегеҙ.
( өс рәсем (эпизод) буйынса һайлап уҡытыу ойошторола)
Афарин, уҡыусылар.
      Йомғаҡлау. Уҡыусылар, кешене хеҙмәт үҙгәртеүу, беҙһеҙҙең менән төп геройыбыҙ Айраттың характер һыҙаттары үҙгәреү буйынса  асыҡ күрҙең. Тимәк, һәр бер кеше хеҙмәтте һөйөп йәшәргә тейеш, шул ваҡытта ғына кеше  тормоштоң йәмен һәм тәмен беләсәк.
V.  Өй эше биреү
VI.  Баһалау.
 
3 нче класста татар теленнән  ачык дәрес
 Темасы : “Сыйфат”
 Татар теле һәм әдәбияты укытучысы Сафиуллина Гузель Галиевна
Максат: 1. Укучыларны  сыйфат  турында  төшенчә  белән  таныштыру; 
                        исемнән  чыгып  сорау  куярга; аны  башка  сүз  төркеменнән
                        аерырга  өйрәтү; предмет билгеләрен  чагыштырып,  укучыларның
                        фикер  йөртә  белү  сәләтләрен  үстерүне  дәвам  итү.
                    2. Логик  фикерләү,  уйлау  сәләтен,  уку  активлыгын,  мөстә-
                         кыйльлеген,  диалогик,  монологик  сөйләмне  үстерү.
                    3. Намуслылык, әдәплелек  тәрбияләү.
    Дәрес  тибы: Яңа  материалны  өйрәнү.
    Җиһазлау: Техник чаралар: компьютерда презентация.  Дәреслек, схема, дид.           
    материал.
                                        Дәрес  барышы.
  1.Оештыру өлеше. Исәнләшү. Уңай  психологик  халәт  тудыру.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         
                    Исәнмесез  балалар!
                    Матур  үтсен  көнебез!
                    Көләч  булсын  йөзебез!
                    Булыйк  һәрчак  әдәпле,
                    Отыйк  матур  гадәтне.
                    Дөрес,  матур  утырыйк,
                   Тырышып  җавап  бирик.
2. Белемнәрне тигезләү һәм актуальләштерү.
Безнең бүгенге дәресебез гади түгел, безгә кунаклар килдә һәм без аларга бар булган белемнәребезне күрсәтергә тырышырбыз.
Өстәлләрегездә үзбәя бирү өчен кәгазь битләре бар. Сез һәр эшләгән эшегезне бәяләп барырсыз.
Балалар, бүген дәрестә безгә күп язарга, сөйләргә туры килер, шуңа күрә әйдәгез татар теленең сузык хәрефләрен искә төшереп алыйк.(ә,ү,ө)
Дәфтәрләрегезне ачыгыз, язып куегыз.Унбишенче февраль. Сыйныф эше. Бер юл дөрес һәм матур итеп сузык хәрефләр кушылмасын язып куегыз (Әү  өү)
Усал тел кыш кебек, яхшы тел яз кебек. Бу нәрсә? (мәкаль) Бу мәкальне ничек аңлыйсыз? Шушы мәкальне язып куегыз.
Үзбәя бирү битендә эшләгән эшегезне бәяләгез.
Сез тел, татар теле турында нинди мәкальләр беләсез?
   3. Кроссвордны  чишеп, дәреснең  темасын  табу.  (Сыйфат)
Без сезнең белән башка дәресләрдә татар теленең төрле серләрен ачкан идек, буген кроссвордны чишә алсак тагы бер сере белән танышырбыз.
 
  И
  С
  Е
  М
 
 Т
  А
  М
 Ы
Р
 
 
 Җ
  Ә
  Й
 
  Х
 Ә
  Р
  Е
  Ф
 
 
  А
  Ю
 
 
  К
  И
  Т
  А
  П
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Әйе,  без  өйрәнәчәк  сүз  төркеме  сыйфат ( имя  прилагательное) дип  ата-
СЫЙФАТ
    ла.  (Дәреснең  темасы,  максаты  әйтелә).
 
Үзбәя бирү битендә эшләгән эшегезне бәяләгез .
5.Яңа  теманы  аңлату.
______   урманда яши. Ул бик _____  җәнлек. Аның койрыгы  _____ , колагы  ______ , йоны  _____ төстә.
Балалар, бу текстны укып чыккач, без нинди җәнлек турында сүз барганын белә алабызмы? (юк)  Ә ни өчен без аны белә алмыйбыз? (чөнки сүзләр төшеп калган)
Ә хәзер мин сезгә икенче текстны укып чыгам.
_______   урманда яши. Ул бик куркак җәнлек. Аның койрыгы кыска, колагы озын, йоны ак төстә.
Нинди җәнлек турында сүз барганын аңладыгызмы?(әйе, куян)  Ә нинди сүзләр сезгә ярдәм итте аңларга? (куркак кыска озын ак). Шушы сүзләр сыйфат сүз төркеменә керәләр.
   Нәрсәне белдерә?
Сыйфат нәрсә белдергәнне белер өчен алдагы предметларны карап үтик.
Бу нәрсә?(чәчәк). Чәчәк нинди? (ал, кызыл, ак)
Бу нәрсә? (туп). Туп нинди? (түгәрәк, яшел)
Тасма нинди? (озын, кыска, кызыл)
Көн нинди?(ямьле, кояшлы, буранлы)
Укучы нинди? (тырыш, уңган).
Димәк, сыйфат нәрсәне белдерә?
Предметның билгесен,      сыйфатын белдерә
Ә нинди билгеләрен белдерә?
төсне
форманы
характерны
табигать күренешләренең билгеләрен
вакытны
Сыйфат нинди сорауларга җавап биргәнен белер өчен парлап эшләп алыгыз.
Исемнән сыйфатларга сорау куегыз.
(җәнлек)куркак
(койрыгы) кыска
(колагы) озын
(йоны) ак
Нинди сорауларга җавап бирә?
 
нинди?
кайсы?

 

Китапларыгызның 93 битен ачыгыз, кагыйдәне табып укып чыгыгыз.
Нәрсә соң инде ул сыйфат, нәрсәне белдерә?
Ял минуты “Әйе, юк” уены. Мин сезгә сүз әйтәм һәм тупны ыргытам, ул сүз сыйфат сүз төркеменә керсә, сез тупны тотасызда - әйе диясез, ә индн ул сүз сыйфат булмаса – юк диясез.
99 биттәге 176-нчы күнегү.Биремне укып чыгыгыз. Текстны укыр алдыннан сүзлек эше эшләп алыйк.
Намуслы – честный,  добросовестный
Хөрмәт – уважение, почёт
Әдәпле –вежливый
Ышанычлы –надежный, верный
Туры сүзле –откровенный
Укытучы укый, балалар күзәтеп баралар.
Текстта нәрсә турында сүз бара? Сезнең шундый дусларыгыз бармы?
Балалар, мин сезнең һәрвакытта намуслы, әдәпле булуыгызны телим. Беркайчанда кешеләрне рәнҗетмәгез, авыр сүз әйтмәгез, кешеләргә авыр вакытта ярдәм итә белегез. Ә хәзер биремне үтәгез. Сыйфатларны табыгыз, әйтегез, язып куегыз.
Тикшерегез: намуслы, туры, кыю, әдәпле, ышанычлы, якын.
Күнегү өчен үзегезнең эшегезне бәяләгез.
Балалар, хәзер башкарасы күнегүебезне сез парлап башкарырсыз. Сезнең парталарыгызда карточкалар һәм сүзләр бар. Шул сүзләрне тиешле урыннарга куеп шигырьне төзегез.
Бирем: Шигырьне укы. Сораулар урынына тиешле сыйфатлар куеп, шигырьне күчереп яз.
                            Минем илемдә
                            (нинди?) таулар.
                            Минем илемдә
                            (нинди?) елга, күлләр,
                            нинди?) бакчалар,
                            нинди?) гөлләр.
                            (Нинди?) кырларында
                            (нинди?) игеннәр,
                            җырлап эшлиләр
                            шат кыз, егетләр.
Сыйфатлар: биек, зур, киң, матур, бай, чәчкәле.
Шигырьдә нәрсә турында сүз бара?(Безнең илебезнең байлыгы турында сүз бара.)
Шигырьне дәфтәрләрегезгә язып куегыз.
Үзбәя бирү битендә эшләгән эшегезне бәяләгез.
6. Йомгаклау.
Нәрсә ул сыйфат?Нәрсәне белдерә?
7. Өй эше: төлкене төрле сыйфатлар ярдәмендә сурәтләгез.
8. Билгеләү: 4 яшел түгәрәк – “5”
                     3 яшел түгәрәк – “4”
                     2 яшел түгәрәк – “3”
 
Задачи и направления духовно-нравственного воспитания обучающихся. Условия духовно-нравственного развития.
Душа каждого человека – зародыш прекрасного цветка, но расцветёт ли она, зависит от духовности воспитания и образования, полученного человеком в семье и школе.
 Новая российская общеобразовательная школа должна стать важнейшим фактором, обеспечивающим социокультурную модернизацию российского общества.
Именно в школе должна быть сосредоточена не только интеллектуальная, но и гражданская, духовная и культурная жизнь школьника. Отношение к школе как единственному социальному институту, через который проходят все граждане России, является индикатором ценностного и морально-нравственного состояния общества и государства.
Ребёнок школьного возраста наиболее восприимчив к эмоционально-ценностному, духовно-нравственному развитию, гражданскому воспитанию. В то же время недостатки развития и воспитания в этот период жизни трудно восполнить в последующие годы.
Пережитое и усвоенное в детстве отличается большой психологической устойчивостью. При этом особое значение имеют следующие друг за другом возрастные переходы от детства к подростковому возрасту, а затем к юности. «Перестройка потребностей и побуждений, переоценка ценностей, – утверждал Л. С. Выготский, – есть основной момент при переходе от возраста к возрасту».
Современный национальный воспитательный идеал – это высоконравственный, творческий, компетентный гражданин России, принимающий судьбу Отечества как свою личную, осознающий ответственность за настоящее и будущее своей страны, укоренённый в духовных и культурных традициях многонационального народа Российской Федерации. (Концепция о духовно-нравственном развитии обучающихся)
Духовно-нравственное развитие и воспитание личности начинается в семье. Семейные ценности, усваиваемые ребенком с первых лет жизни, имеют непреходящее значение для человека в любом возрасте. Взаимоотношения в семье проецируются на отношения в обществе и составляют основу гражданского поведения человека.
Следующая ступень развития гражданина России – это осознанное принятие личностью традиций, ценностей, особых форм культурно-исторической, социальной и духовной жизни его родного села, города, района, области, края, республики. Через семью, родственников, друзей, природную среду и социальное окружение наполняются конкретным содержанием такие понятия, как «малая Родина», «Отечество», «родная земля», «родной язык», «моя семья и род», «мой дом».
Более высокой ступенью духовно-нравственного развития гражданина России является принятие культуры и духовных традиций многонационального народа Российской Федерации. Российскую идентичность и культуру можно сравнить со стволом могучего дерева, корни которого образуют культуры многонационального народа России. Важным этапом развития гражданского самосознания является укоренённость в этнокультурных традициях, к которым человек принадлежит по факту своего происхождения и начальной социализации.
Традиционными источниками нравственности являются: Россия, многонациональный народ Российской Федерации, гражданское общество, семья, труд, искусство, наука, религия, природа, человечество.
Соответственно традиционным источникам нравственности определяются и базовые национальные ценности, каждая из которых раскрывается в системе нравственных ценностей (представлений):
• патриотизм – любовь к России, к своему народу, к своей малой Родине, служение Отечеству;
• социальная солидарность – свобода личная и национальная, доверие к людям, институтам государства и гражданского общества, справедливость, милосердие, честь, достоинство;
• гражданственность – служение Отечеству, правовое государство, гражданское общество, закон и правопорядок, поликультурный мир, свобода совести и вероисповедания;
• семья – любовь и верность, здоровье, достаток, уважение к родителям, забота о старших и младших, забота о продолжении рода;
• труд и творчество – уважение к труду, творчество и созидание, целеустремлённость и настойчивость;
• наука – ценность знания, стремление к истине, научная картина мира;
• традиционные российские религии – представления о вере, духовности, религиозной жизни человека, ценности религиозного мировоззрения, толерантности, формируемые на основе межконфессионального диалога;
• искусство и литература – красота, гармония, духовный мир человека, нравственный выбор, смысл жизни, эстетическое развитие, этическое развитие;
• природа – эволюция, родная земля, заповедная природа, планета Земля, экологическое сознание;
• человечество – мир во всем мире, многообразие культур и народов, прогресс человечества, международное сотрудничество.
Основные направления духовно-нравственного развития и воспитания обучающихся
1) Воспитание гражданственности, патриотизма, уважения к правам, свободам и обязанностям человека:
— ценностное отношение к России, Республике Башкортостан, своему народу, своему краю, отечественному культурно-историческому наследию, государственной символике, законам Российской Федерации, Республики Башкортостан, русскому и родному языку, народным традициям, старшему поколению;
— элементарные представления о России как государстве и социальной структуре российского общества, наиболее значимых страницах истории страны, о традициях и культурном достоянии своего края, о примерах исполнения гражданского и патриотического долга;
— первоначальный опыт постижения ценностей гражданского общества, национальной истории и культуры;
— опыт ролевого взаимодействия, социальной и межкультурной коммуникации;
— начальные представления о правах и обязанностях человека, гражданина, семьянина, товарища.
2) Воспитание нравственных чувств и этического сознания:
— начальные представления о моральных нормах и правилах нравственного поведения, в том числе об этических нормах взаимоотношений в семье, между поколениями, этносами, носителями разных убеждений, представителями различных социальных групп;
— нравственно-этический опыт взаимодействия со сверстниками, старшими и младшими детьми, взрослыми в соответствии с общепринятыми нравственными нормами;
— уважительное отношение к традиционным религиям;
— неравнодушие к жизненным проблемам других людей, сочувствие к человеку, находящемуся в трудной ситуации;
— способность эмоционально реагировать на негативные проявления в детском обществе и обществе в целом, анализировать нравственную сторону своих поступков и поступков других людей;
— уважительное отношение к родителям (законным представителям), к старшим, заботливое отношение к младшим;
— знание традиций своей семьи и образовательного учреждения, бережное отношение к ним.
3) Воспитание трудолюбия, творческого отношения к учению, труду, жизни:
— ценностное отношение к труду и творчеству, человеку труда, трудовым достижениям России и человечества, трудолюбие;
— ценностное и творческое отношение к учебному труду;
— элементарные представления о различных профессиях;
— первоначальные навыки трудового творческого сотрудничества со сверстниками, старшими детьми и взрослыми;
— осознание приоритета нравственных основ труда, творчества, создания нового;
— первоначальный опыт участия в различных видах общественно полезной и личностно значимой деятельности;
— потребности и начальные умения выражать себя в различных доступных и наиболее привлекательных для ребёнка видах творческой деятельности;
— мотивация к самореализации в социальном творчестве, познавательной и практической, общественно полезной деятельности.
4) Формирование ценностного отношения к здоровью и здоровому образу жизни:
— ценностное отношение к своему здоровью, здоровью близких и окружающих людей;
— элементарные представления о взаимообусловленности физического, нравственного, социально-психологического здоровья человека, о важности морали и нравственности в сохранении здоровья человека;
— первоначальный личный опыт здоровьесберегающей деятельности;
— первоначальные представления о роли физической культуры и спорта для здоровья человека, его образования, труда и творчества;
— знания о возможном негативном влиянии компьютер­ных игр, телевидения, рекламы на здоровье человека.
5) Воспитание ценностного отношения к природе, окру­жающей среде (экологическое воспитание):
— ценностное отношение к природе;
— первоначальный опыт эстетического, эмоционально-нравственного отношения к природе;
— элементарные знания о традициях нравственно-этического отношения к природе в культуре народов России, нормах экологической этики;
— первоначальный опыт участия в природоохранной деятельности в школе, на пришкольном участке, по месту жительства;
— личный опыт участия в экологических инициативах, проектах.
6) Воспитание ценностного отношения к прекрасному, формирование представлений об эстетических идеалах и ценностях (эстетическое воспитание):
— первоначальные умения видеть красоту в окружающем мире;
— первоначальные умения видеть красоту в поведении, поступках людей;
— элементарные представления об эстетических и художественных ценностях отечественной культуры;
— первоначальный опыт эмоционального постижения народного творчества, этнокультурных традиций, фольклора народов России;
— первоначальный опыт эстетических переживаний, наблюдений эстетических объектов в природе и социуме, эстетического отношения к окружающему миру и самому себе;
— первоначальный опыт самореализации в различных видах творческой деятельности, формирование потребности и умения выражать себя в доступных видах творчества;
— мотивация к реализации эстетических ценностей в пространстве образовательного учреждения и семьи.
Условия реализации программы духовно-нравственного развития и воспитания обучающихся
Создание среды, благоприятствующей духовно-нравственному воспитанию и развитию обучающихся, является важнейшей задачей деятельности школы.
1. В школе должны быть организованы подпространства:тематически оформленные рекреации, используемые в воспитательном процессепозволяющие учащимся:
— изучать символы российской государственности и символы родного края; общенациональные, муниципальные и школьные праздники; историю, культурные традиции, достижения обучающихся и педагогов школы; связи школы с социальными партнерами;
— осваивать культуру общения и взаимодействия с другими учащимися и педагогами; эстетические ценности красоты, гармонии, совершенства в архитектурном и предметном пространстве школы; ценности здорового образа жизни.
            2. Создание социально открытого пространства, когда педагоги, сотрудники школы, родители разделяют ключевые смыслы духовных и нравственных ценностей, положенных в основание данной программы, стремясь к их реализации в практической жизнедеятельности:
— в содержании и построении уроков;
— в способах организации совместной деятельности взрослых и детей в учебной и внеучебной деятельности;
— в характере общения и сотрудничества взрослого и ребенка;
— в опыте организации индивидуальной, групповой, коллективной деятельности обучающихся;
— в специальных событиях, спроектированных с  учётом определенной ценности и смысла;
— в личном  примере педагогов ученикам.
Организация социально открытого пространства духовно-нравственного развития и воспитания  личности гражданина России, нравственного уклада жизни обучающихся осуществляется на основе:
— нравственного примера педагога;
— социально-педагогического партнёрства;
— индивидуально-личностного развития ребёнка;
— интегративности программ духовно-нравственного воспитания;
— социальной востребованности воспитания.
Огромная роль в нравственном становлении личности младшего школьника принадлежит учителю, который, являясь образцом для учеников,  должен «нести на себе» нравственные нормы  отношения к своему педагогическому труду, к ученикам, коллегам. Педагог должен уметь организовывать учебные ситуации для решения проблем духовно-нравственного характера и связывать их с реальными жизненными и социальными ситуациями; уметь проектировать дела и мероприятия, в которых будет происходить присвоение культурных образцов и самоопределение обучающихся.
Учителю, который одновременно преподает и воспитывает, необходимо обладать недюжинными воспитательными способностями. В психологической литературе способности классного руководителя определяют так:
- Способность правильно оценивать внутреннее состояние  другого человека, сочувствовать и сопереживать ему (способность к эмпатиции).
- Способность быть примером и образцом для  подражания со стороны детей в мыслях, чувствах и поступках.
- Способность вызвать у ребенка благородные чувства, желание и стремление становиться лучше, делать людям добро, добиваться высоких нравственных целей.
- Способность приспосабливать воздействия к индивидуальным особенностям воспитываемого ребенка.